Een hartstilstand tijdens het lopen van een marathon gebeurt gelukkig niet vaak. Maar áls het gebeurt, heeft het een grote impact op naasten, medelopers en op het sentiment in de maatschappij. Gelukkig is de kans op overlijden tijdens een sportevenement bijzonder klein. Gemiddeld overlijdt 0,0042 procent van de deelnemers tijdens of in de week na een evenement, becijferden onderzoekers van het Radboudumc. Dat percentage ligt niet hoger dan het aantal overlijdens bij inspanning gedurende trainingssessies in de rest van het jaar.
Ook een hartstilstand tijdens het sporten is zeldzaam is. Gemiddeld gebeurt dit bij 2,1 op de 100.000 sporters per jaar, volgens een studie uit 2013. Opvallend daarbij is dat het overgrote deel man is: 93 procent. Ook waren veruit de meeste getroffenen 35 jaar of ouder: 95 procent van de onderzoekspopulatie.
Voorkomen?
Kunnen overlijdens met een hartgerelateerde oorzaak tijdens een sportevenement voorkomen worden? En zo ja, hoe? Daarvoor moet eerst gekeken worden naar de redenen van de acute risicoverhoging tijdens inspanning. Vincent Aengevaeren, cardioloog in opleiding, deed onderzoek naar de mogelijke nadelige effecten van sport op het hart en stelt dat met name mannen van 35 jaar en ouder met onopgemerkte kransslagaderverkalking (coronaire atherosclerose) een exponentieel toenemend risico lopen op hartproblemen bij zeer intensieve inspanning.
“Wanneer iemand met een inactieve leefstijl zonder voorafgaande training plots intensief begint te sporten, zoals bij het lopen van een marathon, neemt het (weliswaar zeer kleine) risico op een infarct, hartritmestoornissen of een plotselinge hartstilstand tijdens inspanning toe,” vertelt hij.
“Tijdens inspanning pompt het hart veel meer bloed rond. Daardoor stijgt de druk in de kransslagaders, de bloedvaten die het hart zelf van zuurstof voorzien. Dit kan ervoor zorgen dat een vetafzetting in zo’n bloedvat scheurt, of dat de hartspier tijdelijk te weinig zuurstof krijgt. In beide gevallen kan dit leiden tot een hartinfarct of een gevaarlijke hartritmestoornis. Bij mensen die eerder een hartinfarct hebben gehad, kan intensief sporten ook een ritmestoornis uitlokken vanuit het littekenweefsel in het hart.”
Paradoxaal genoeg constateerden Aengevaeren en collega’s in hun studie dat net de meest actief sportende mannen van middelbare leeftijd vaker te maken hebben met kransslagaderverkalking dan mannelijke leeftijdsgenoten die minder aan sport doen. “En als je die groep mannen uitsplitst per sport, zie je dat atherosclerose iets meer voorkomt bij lopers dan bij wielrenners”, licht Aengevaeren toe.
Daarbij is het belangrijk om te weten dat zeer actieve sporters vaak een gunstiger type vaatverkalking hebben. Bij hen bevatten de vetafzettingen in de kransslagaders meestal minder puur vet en vaker een combinatie van vet en kalk, of zijn ze vooral verkalkt.
Deze zogeheten verkalkte plaques zijn doorgaans stabieler en scheuren minder snel. “We weten uit eerdere patiëntstudies dat mensen met een verkalkt plaquetype gemiddeld een lager risico op een hartinfarct hebben.”
Lees ook: De zin en onzin van herstelmiddelen – RunningBE
Hoe het precies komt dat bij intensief sportende mannen vaker slagaderverkalking optreedt, hebben Aengevaeren en collega’s nog niet exact kunnen aantonen. “Omdat we in onze onderzoeken een associatie met de intensiteit van inspanning vonden, waarbij zeer hoge intensiteit gemiddeld meer progressie van kransslagaderverkalking gaf, denken we dat dat mogelijk met mechanische stress op de wanden van de coronaire vaten te maken heeft. De hogere bloeddruk tijdens langdurige hoogintensieve inspanning heeft mogelijk ongunstige effecten.”
Andere mogelijke mechanismen die worden onderzocht, hebben onder andere te maken met een eventuele relatie met magnesium, de calcium-huishouding, inflammatie en genetische aanleg.
Vervolgonderzoek
Maar veel is voor Aengevaeren en collega’s dus nog onduidelijk. Daarom zijn ze op dit moment, met steun van de Hartstichting, bezig een vervolgonderzoek op te zetten. Via dat onderzoek wil Aengevaeren meer te weten komen over de kans dat de coronaire atherosclerose bij een sporter daadwerkelijk leidt tot ernstiger problemen.
“Tot nu toe hebben we met CT-scans gekeken naar de hoeveelheid en het type verkalking. Intensieve sporters hebben meer verkalking, maar is dat ook erger? Wat is bijvoorbeeld de kans dat verkalking bij sporters leidt tot een hartinfarct? Verschilt de hoogte van het risico per type vaatverkalking? Naar al dit soort zaken willen we gaan kijken.”
Lees ook: Hoogleraar én loopcoach Jan de Jonge over mentaal herstel – RunningBE
Alle onderzoek en wetenschappelijke vooruitgang ten spijt en hoe gering de kans ook: het nulrisico voor een hartinfarct of hartstilstand tijdens het leveren van een sportprestatie zal wellicht nooit bereikt worden. Een standaard sportkeuring of medische verklaring – die bij marathons in andere landen soms worden geëist – sluit niet alle risico’s uit en is volgens velen praktisch onhaalbaar. Daarom is het voor zowel zorgprofessionals als lopers zelf belangrijk om preventief alert te zijn op signalen die op coronaire atherosclerose kunnen duiden.
Denk aan pijn op de borst of overmatige benauwdheid tijdens inspanning, flauwvallen tijdens inspanning of een niet anderszins verklaarde achteruitgang in conditie. Daarnaast is het belangrijk om risicofactoren voor coronair lijden goed aan te pakken, zoals roken, hypertensie, hypercholesterolemie en diabetes. Ook een sporter met een te hoge bloeddruk of cholesterol verdient behandeling.
Natuurlijk: sportieve mensen hebben over het algemeen een lager risico op hart- en vaatziekten, maar een hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte zijn ook bij sporters reden tot actie. Het is ook belangrijk om op de hoogte te zijn van eventuele overerfbare hart- en vaatziekten die in de familie voorkomen. Je kan je daar indien nodig voor laten screenen.
Jonge doelgroep
En de jongere doelgroep dan? Net de acute incident en met jonge topsporters die plotseling in elkaar zakken tijdens het sporten worden vaak uitvoerig belicht in de media. De impact van dit soort heftige gebeurtenissen, soms voor het oog van de camera of het publiek, is groot.
“De ophef is bij dit soort zaken door de media-aandacht inderdaad nog groter, maar in absolute zin komen incidenten in de topsport minder vaak voor”, zegt Aengevaeren.
Een acute hartstilstand bij een jonge topsporter komt vaker door aangeboren hartafwijkingen zoals hypertrofische of aritmogene cardiomyopathie, of verworven hartziekten zoals myocarditis, waarvan recent enkele gevallen tot een hartstilstand leidden in de topsport. Hele andere oorzaken dus dan bij de groep van 35 jaar en ouder, waar coronair lijden de boventoon voert.
De discussie over het nut van screening van de (top)sporter wordt al jaren gevoerd: is het een nuttig instrument om afwijkingen vroegtijdig te signaleren en het aantal plotse hartstilstanden te verlagen, of is screening juist te onbetrouwbaar en leidt het instrument juist tot te veel vals-negatieve en vals-positieve resultaten?